Wat 1 september herdenkt
Op 31 augustus 1991 riep Islam Karimov, toen president van de Oezbeekse SSR, de onafhankelijkheid uit. De Opperste Sovjet nam dezelfde dag een resolutie en een wet over de staatsonafhankelijkheid aan, en de republiek nam de naam Republiek Oezbekistan aan. De volgende dag, 1 september, werd de nationale feestdag: ook vandaag is het in het hele land een officiële feestdag.
De eerste viering vond plaats in 1992. In Tasjkent draait de dag rond het Onafhankelijkheidsplein (Mustaqillik Maydoni): optochten, concerten, kranslegging en vuurwerk.
Van de Oezbeekse SSR naar een onafhankelijke staat
De Oezbeekse Socialistische Sovjetrepubliek ontstond op 27 oktober 1924, binnen de Sovjet-Unie. Ze bleef er lid van tot de uitroeping van augustus 1991. De nieuwe staat werd erkend op 2 maart 1992.
Islam Karimov, verkozen tot president op 29 december 1991, leidde het land tot zijn dood op 2 september 2016, de dag na de plechtigheden voor het 25-jarig bestaan. De huidige grondwet dateert van 8 december 1992. Shavkat Mirziyoyev volgde hem op 14 december 2016 op en begon op 6 november 2021 aan een tweede ambtstermijn.
In 1996 kende de staat voor het eerst de titel Held van Oezbekistan toe. Het 30-jarig bestaan, in 2021, ging gepaard met een nieuw monument en festiviteiten in het Yangi Uzbekiston-park.
Nog een feest met vaste datum geeft het jaar ritme: Navroez, op 21 maart, een officiële feestdag.
Talen en erfgoed
Het Oezbeeks, de officiële taal, wordt zowel in het Latijnse als in het cyrillische alfabet geschreven. Het Karakalpaks heeft een regionale erkenning. Het volkslied gebruikt een tekst van de dichter Abdulla Oripov op een melodie die Mutal Burhonov in 1947 componeerde.
UNESCO heeft meerdere Oezbeekse steden aan de zijderoute op de Werelderfgoedlijst gezet:
- Itchan Kala, de binnenstad van Chiva (1990);
- het historische centrum van Buchara (1993);
- het historische centrum van Shahrisabz (2000), nu op de lijst van bedreigd erfgoed;
- Samarkand, kruispunt van culturen (2001);
- de modernistische architectuur van Tasjkent (2026), de eerste plek van de hoofdstad op de lijst.
Daarbij komen drie plaatsen die Oezbekistan met buurlanden deelt: de westelijke Tiensjan (2016), de Zeravsjan-Karakoemcorridor van de zijderoutes en de koude woestijnen van Turan (2023). In totaal staan acht Oezbeekse plaatsen op de Werelderfgoedlijst.
1 september vieren in het buitenland
Volgens de VN woont de Oezbeekse diaspora vooral in Rusland en Kazachstan, twee landen die nek aan nek gaan, daarna in Oekraïne, Turkije en Zuid-Korea. De VN-cijfers geven geen apart cijfer voor de Verenigde Staten. Ver van Tasjkent leent 1 september zich voor een weerzien tussen landgenoten, rond een maaltijd of een avond.
Om je landgenoten te vinden, begin je bij de hub van de Oezbeekse diaspora, daarna de pagina's Oezbeken in Rusland, Oezbeken in Kazachstan, Oezbeken in Turkije of Oezbeken in Zuid-Korea. Bij de buren viert Kazachstan zijn nationale feestdag op 25 oktober.